Filmdiva Joan Crawford riep begin jaren zeventig tegen een journalist: “Go interview that kid, because he’s going to be the biggest director of all time!” Ze doelde daarmee op Steven Spielberg en ze kreeg zowaar gelijk. In 1975 lanceerde Spielberg zichzelf naar wereldfaam met Jaws. Het werd de eerste film die de magische grens van 100 miljoen dollar bereikte en luidde daarmee het tijdperk van de zomer blockbuster in.
Het verhaal is feitelijk simpel en een zoveelste invulling van de oude ‘monster movie’. Een vakantieoord maakt zich op voor een goede zomer maar een vraatzuchtige haai gooit roet in het eten als hij van de badgasten een zeebanket maakt. En dat is slecht voor de zaken! Het is aan politiechef Scheider, wetenschapper Dreyfuss en haaienjager Shaw om de flink uit de kluiten gewassen witte haai een halt toe te roepen. Jaws kreeg drie Oscars waaronder voor de onvergetelijke soundtrack van John Wiliams.
Stillness in the water
Stillness in the water, dat was de werktitel van de verfilming van Peter Benchley’s roman Jaws. Benchley begon zijn carrière in de jaren zestig als schrijver van speeches voor de Amerikaanse president Lyndon Johnson. Jaws was in 1974 zijn eerste roman en het was meteen raak. In de film is Benchley zelf nog even te zien als reporter op het strand maar korte tijd daarna werd hij van de set verwijderd omdat hij het niet eens was met de climax van de film waardoor er hevige discussies ontstonden.
Peter Benchley heeft jaren later laten weten dat hij Jaws anders zou hebben geschreven als hij meer over het echte gedrag van witte haaien had geweten. Zijn boek en de film hebben jarenlang bijgedragen aan een enorme angst voor witte haaien. Erg veel spijt heeft hij er blijkbaar niet van gehad want in 1997 schreef hij de roman Creature waarin wederom een haaiachtig wezen zich tegoed doet aan badgasten. In 1998 volgde hiervan een miniserie.
Steven Spielberg koos uiteindelijk niet voor Stillness in the water maar voor het kort maar krachtige Jaws. Hij leverde een hoogstaande filmnachtmerrie af die inspeelt op de angst van mensen voor de diepte van de zee en haaien. Spielberg toonde Jaws eerst aan een testpubliek dat het werkelijk uitschreeuwde bij de scène waarin onder water plotseling een afgebeten hoofd verschijnt. Spielberg wilde deze scène optimaal gebruiken en er nog een schepje bovenop te doen. Hij besloot de scène opnieuw op te nemen in het zwembad achter het huis van editor Verna Fields. Die scene zien we in de film.
Robert, Roy, Richard en Bruce
Spielberg wilde Lee Marvin voor de rol van de rauwe zeebonk Quint. Maar Marvin wilde niet en Spielberg richtte vervolgens zijn aandacht op Sterling Hayden. Hayden had alleen aardig wat problemen en kon vanwege een belastingschuld niet meewerken aan de film. De rol ging (gelukkig) uiteindelijk naar Robert Shaw, die één van de beste rollen uit zijn loopbaan neerzet. Het botste op de set enorm met Richard Dreyfuss en de wederzijdse antipathie tussen Hooper (Dreyfuss) en Quint (Shaw) in de film was dan ook niet gespeeld. Shaw improviseerde er overigens flink op los en veel van wat er over zijn lippen kwam stond niet in het scenario. Ook het roemruchte verhaal over het zinken van de USS Indianapolis waarbij de haaien zich tegoed doen aan de overlevenden was de inbreng van Shaw. Het leverde een van de meest fraaie scènes in de film op, die prachtig werkt als een moment van bezinning en de stilte voor de storm die komen gaat. Robert Shaw zou twee jaar na Jaws weer opduiken in de verfilming van een roman van Peter Benchley. Dat was The deep met Nick Nolte en Jacqueline Bissett.
Ook Roy Scheider was niet de eerste keus geweest. Voor de rol van politiechef Brody had Spielberg veteraan Charlton Heston bovenaan aan zijn lijst staan. Scheider had wel een aanbod gekregen voor de hoofdrol in The omen (1976) maar moest helaas weigeren omdat hij andere verplichtingen had. Omdat hij graag de rol van een nobele held wilde spelen die zijn eigen leven op het spel zet, kwam de rol van chief Brody in Jaws op het goede moment.
Scheider zou aanvankelijk de rol van Michael gaan spelen in The deer hunter. Hij was contractueel verplicht om voor de Universal Studio’s drie films te maken en dit zou dan de tweede zijn. Maar Scheider kon zich niet vinden in de rol en wilde niet meewerken aan de film. De rol van Michael ging naar Robert DeNiro en de studiobonzen van Universal waren laaiend. Ze wilden Scheider laten gaan op één voorwaarde: dat hij zijn rol van chief Brody nog een keer zou spelen in Jaws 2. En dat deed hij. Spielberg had daar alleen niets meer mee te maken.
De grote ster van de film is natuurlijk de mechanische haai Bruce, die Spielberg schertsend vernoemde naar zijn advocaat. Achter de schermen bleek de haai minder robuust dan de film doet denken. Toen de haai op locatie te water werd gelaten bleek hij veel te zwaar en zonk als een baksteen naar de bodem. Er moest een duikteam aan te pas komen om de haai weer boven water te krijgen. Omdat de haai een groot deel van de tijd kapot was en Spielberg niet helemaal tevreden was over de authenticiteit van het mechanische vehikel, besloot hij tot een andere aanpak waarbij de haai niet al teveel in beeld kwam. Zo ontstonden de uiterst krachtige shots die ons mee laten kijken door de ogen van de haai. Verder zien we de haai in het eerste deel van de film nauwelijks. Er zijn slechts korte shots van delen van de haai en close-ups. Omdat Spielberg niet tevreden was over zijn ‘haai’ besloot hij in de montagekamer tot deze ingreep die uiteindelijk wel in hoge mate bijdraagt aan de spanning van de film. Een aardige verwijzing naar Bruce de haai zit in Finding Nemo waar de witte haai ook de naam Bruce draagt.
Constant Hoogenbosch
©Movie Machine 2011
