Wat gebeurt er wanneer er totale anarchie uitbreekt en paranoia zich meester maakt van een door criminaliteit verscheurde stad? Het is de kwestie die Nolan ons voorlegt in The dark knight. Het is The Joker, de ‘agent of chaos’ die het antwoord geeft. Batman is terug en maakt kennis met één van de meest angstaanjagende schurken ooit op film gezet.
Na zijn introductie in 2005 lijkt Bruce Wayne alias Batman (Christian Bale) greep te krijgen op de onderwereld van Gotham City. Schurken vrezen zijn naam, misdaadorganisaties zijn stelselmatig uitgedund en de financiën slinken zienderogen. De nieuwe officier van justitie Harvey Dent (Aaron Eckhart) werpt zich op om na het voorwerk van Batman een legale genadeklap toe te dienen aan de hoofden van de sappelende bendes. Die plannen worden als een donderslag bij heldere hemel doorkruist wanneer er een nieuw gezicht opduikt in Gotham City dat de onderwereld op nietsontziende wijze naar zich toetrekt. Zijn visitekaartje is een Joker. The Joker is ongrijpbaar, onberekenbaar en zijn ware motieven blijven onduidelijk. Wel is duidelijk dat hij een stad onder spanning op de spits drijft en de machtsverhoudingen voor altijd op zijn kop zal zetten. The Joker trekt een spoort van dood en verderf door Gotham City en houdt de stad in de greep van de angst. En angst brengt mensen tot onmenselijke daden.
Ledger The Joker
Na het succesvolle en uitstekend gemaakte Batman begins sloeg Christopher Nolan op de valreep een brug naar de opvolger toen hij Jim Gordon aan Batman het visitekaartje van The Joker liet overhandigen. De keuze voor Heath Ledger als The Joker deed aanvankelijk heel wat wenkbrauwen fronsen. Enige vergelijking met Jack Nicholsons vertolking in Tim Burtons Batman uit 1989 was van de baan en Nolan koos duidelijk voor een andere invalshoek. En met de voorkennis van zijn Batman begins kon dat wel eens heel bijzonder uitpakken. De eerste foto’s van Ledger als The Joker onderstreepten dat vermoeden. Door zijn vroegtijdige overlijden in januari 2008 kreeg de rol van Ledger nog meer aandacht. Er begon zich een enge overeenkomst af te tekenen met het eveneens veel te vroege overlijden van Brandon Lee in 1993, die met The Crow in 1994 postuum zijn zwanenzang afleverde. Beide acteurs waren 28 jaar, in beide gevallen speelden zij hun laatste volledige filmrol in witte make-up met een clowns grimas en in beide gevallen zou hun laatste film hen naar een sterstatus lanceren die door het overlijden een cultstatus werd. Ledger is na The dark knight nog te zien in Terry Gilliams The imaginarium of Dr Parnassus, maar dat optreden kon hij niet meer vervolmaken en de film werd, evenals bij Brandon Lee en The Crow met kunstgrepen afgerond.
Ledger is magnifiek als The Joker en zijn prestatie is zout in de wonde van het verlies van deze jonge talentvolle acteur. Ledger zet The Joker neer als een anarchistische maar hyperintelligente psychopaat zonder duidelijke agenda. Zijn invulling kan niet verder staan van de vertolking van Jack Nicholson. Waar Nicholson een strak in het pak en feilloos gegrimeerde schurk met een fors ego was, die meer in de lijn van de comics ligt, openbaart Ledger zich als een smerige, verminkte en verwaarloosde man zonder naam die anoniem blijft en zichzelf weg lijkt te cijferen in zijn queeste. Ledger is chaos in alles. Zijn bewegingen en mimiek lijken ongecontroleerd waardoor hij onrust overbrengt, hij vermengt leugens met waarheid en spreekt met een zodanig onevenwichtige intonatie dat zijn ware aard en emotie moeilijk te duiden zijn. Hij blijft een voortdurend enigma en dan ineens is er die terloopse dreigende blik die de nekharen doet verrijzen.
Zonder komaf
Nolan koos heel bewust niet voor een ‘origin story’ rond de ‘Clown Prince of Crime.’ Hij duikt op uit het niets en zijn afkomst blijft een grote onbekende. Nu is dat in de comics ook het geval doordat er verschillende scenario’s rond de afkomst van The Joker in zwang zijn. Nolans Joker komt voort uit de anonieme massa en openbaart zich als een onberekenbare en ondoorgrondelijke terrorist. Dat werkt doeltreffend door in het scenario dat daarmee evenzo onberekenbaar en onvoorspelbaar wordt. The Joker is tot alles in staat en niets is hem te gek. We kunnen dus van alles maar evenzo goed niets van hem verwachten. Dat drijft de spanning gaandeweg flink op en Nolan speelt op venijnige wijze met dit gegeven. Hoe versla je immers een vijand die niets te verliezen heeft, ogenschijnlijk geen zwakheden heeft en slechts één doel voor ogen heeft en dat is het creëren van de ultieme chaos. Daarbij is een karakter als The Joker, afgezien van zijn theatraal verwrongen gelaat vol make-up, niet ondenkbaar en dat maakt hem des te angstaanjagender. In zijn monologen en dialogen toont The Joker zich als een demagoog die kracht put uit de angst van het volk en wanneer we de nieuwsberichten goed volgen zien we dat ook iedere dag gebeuren met welbespraakte volksmenners die overal ter wereld religieuze groepen opzwepen tot fanatisme en onmenselijke daden.
16 jaar
De leeftijdsgrens van zestien jaar en ouder is geenszins overdreven. Nolan windt er geen doekjes om en pakt uit met de meest volwassen superheldenfilm tot op heden. Hij gaat voor realisme met een duister en grimmig misdaaddrama rond de gekostumeerde held die de knipoog van het stripdom overstijgt. Binnen de fictieve wereld van een man die zich in een vleermuizenpak hijst om het kwaad aan te pakken slaagt Nolan erin de verwikkelingen aannemelijk te maken. Zijn de helden en schurken in de meeste superhelden verfilmingen ‘larger than life’ karakters die op afstand van ons mensen blijven, in de wereld van Nolan blijven ze wel degelijk van vlees en bloed. De klappen die Batman uitdeelt maar ook krijgt doen pijn.
Pijn heeft ook Harvey Dent. Zijn transformatie van Dent tot Two Face staat mijlenver van de eerdere (lachwekkende) vertoning van Tommy Lee Jones in Batman forever (1995) en misstaat niet in een horrorfilm. Het beeld van de verminkte Dent staat na het zien voor altijd op het netvlies gebrand.
Gotham Heat
In aanpak en stijl doet The dark knight soms denken aan Heat van Michael Mann. Het geweld is direct en niet voor de poes (en dat terwijl Catwoman er niet inzit). Dat William Fichtner in het begin van The dark knight de schietgrage bankemployee speelt is een aardige link naar Heat, waar hij het was die aan de telefoon van een linke DeNiro te horen kreeg: “there is a dead man on the other end of this fuckin’ line.”
Evenals in Batman begins zet Nolan ook in zijn tweede Batman film de karakters messcherp neer, vaak met slechts enige penseelstreken. Bale gromt deze keer nog meer dan voorheen maar de bitterheid van de strijd heeft ook hem getekend. Batman is gegroeid en het conflict dat in zijn nobele inborst strijdt is er niet minder om geworden. De andere karakters zijn niet slechts sidekicks, het zijn evenals Batman belangrijke spelers in de plot en vervullen een belangrijke rol.
Het totaalplaatje van The dark knight is overweldigend. Na 152 minuten verbluft en murw geslagen in de bioscoop is het niet teveel gezegd wanneer The dark knight het predikaat moderne klassieker krijgt. Het is verbazingwekkend om te zien hoe een big budget blockbuster uit Hollywood, gebaseerd op de fantastische wereld van de superheld over zoveel diepgang, karakter en intelligentie kan beschikken. Nolan bewijst hiermee dat oppervlakkigheid niet inherent is aan comic verfilmingen en heeft als geen andere superhelden verfilming begrepen dat de materie zich zondermeer leent voor een volwassen publiek. Verwacht geen gladgestreken gezinsvermaak maar een duistere, grimmige verrijzenis van de creatie van Batman bedenker Bob Kane die zijn voorganger, Batman begins, in de schaduw zet. En in die schaduw treffen we Batman aan, die smeekt om een derde film…of die film deze kanjer kan overtreffen is de vraag.
Constant Hoogenbosch
©Movie Machine 2008
